WIDZISZ:Nietoperze

Nietoperze


gacek brunatny (fot. Rafał Szkudlarek)nocek rudy (fot. Rafał Szkudlarek)

Słowo nietoperz u wielu ludzi, szczególnie starszych, budzi nieprzyjemne skojarzenia - to „latająca mysz”, „wampir”, „wcielenie diabła”, „wysłannik piekieł” itp. W ludowych wierzeniach nietoperz był wcieleniem śmierci i nieszczęść, czarów, magii, zwano go ptakiem diabła. W folklorze fińskim nietoperz był duszą człowieka wylatującą z niego na noc i wracającą za dnia. W dawnej Babilonii uznawano go za wcielenie złego ducha, w Grecji i Rzymie – za powiązanego z Hadesem. Nie zawsze jednak nietoperze były synonimem złego - w bajce Ezopa, z powodu świetnego wyczucia przestrzeni po ciemku, były oznaką mądrości. Chińczycy uważają, że nietoperze przynoszą szczęście. nocek duży (fot. Rafał Szkudlarek)Ssak ten po chińsku nazywa się Fu czyli to samo, jak czyta się znak szczęście. Szeroko rozpowszechnionym w Chinach talizmanem, zwanym WU-FU, jest mały krążek, na którym drzewo z korzeniami i gałęziami, będące symbolem życia, jest otoczone przez pięć nietoperzy z głowami zwróconymi do wewnątrz (zapewnia on osiągnięcie pięciu rodzajów szczęścia: długowieczności, bogactwa, zdrowia, czynienia dobra oraz przeżycia wszystkiego, co los przeznaczy). Również w kulturach Ameryki Środkowej, w cywilizacji górskich Majów nietoperz był czczony jako symbol jednego z bogów. Podobnych przykładów z różnych regionów świata można przytoczyć wiele.

Ze względu na swą tajemniczość, nietoperze odgrywały także dużą rolę jako amulety. Posługiwano się nimi zarówno nocek wąsatek (fot. Rafał Szkudlarek)w dobrych, jak i złych celach. Z różnych części ciała sporządzano maści i czarodziejskie mikstury.

Na szczęście podejście do nietoperzy zmienia się. Te niezwykłe zwierzęta są coraz lepiej znane. Ich popularyzacji w społeczeństwach sprzyjają różne działania podejmowane w wielu krajach, także i u nas, np.: Międzynarodowa Noc Nietoperzy, akcje edukacyjne w szkołach, wycieczki i wykłady w ramach Festiwalu Nauki itp.

Na tej stronie też chcemy nieco przybliżyć te interesujące ssaki, na fotografiach (udostępnionych przez p. Rafała Szkudlarka) prezentujemy nietoperze żyjące we Wrocławiu.

Nietoperze to jedyne współcześnie żyjące na Ziemi ssaki, które opanowały zdolność aktywnego lotuborowiec (fot. Rafał Szkudlarek). Występują niemal na całej kuli ziemskiej, najliczniej w tropikach (znanych jest ok. 970 gatunków, w Polsce stwierdzono 25 gatunków). Na ogół nie budują schronień lecz wykorzystują najrozmaitsze kryjówki zarówno naturalne (dziuple drzew, jaskinie), jak i zbudowane przez człowieka. Można je spotkać niemal wszędzie - na strychach, w piwnicach, za okiennicami, pod mostami, w studniach, we wszelkiego rodzaju podziemiach.
Większość gatunków jest owadożerna, ale istnieją także gatunki drapieżne, rybożerne, owocożerne, a trzy południowo-amerykańskie gatunki wampirów przystosowały się do odżywiania krwią ptaków i ssaków. Wszystkie polskie nietoperze żywią się niemal wyłącznie owadami, które chwytają w locie lub zbierają z liści, gałęzi i innych przedmiotów. Polują zazwyczaj o zmierzchu i w nocy mroczek późnyorientując się w przestrzeni przede wszystkim dziękiecholokacji, wychwytują także dźwięki emitowane przez owady. W ciągu nocy jeden nietoperz może zjeść do 3000 drobnych owadów, np. komarów. Swoje ofiary łowią nie tylko w locie, lecz również zbierają je z liści, pni drzew, murów, ścian i ogrodzeń oraz z powierzchni wody. Zdobycz łapią bezpośrednio pyszczkiem lub używając błon lotnych jak sieci. Małe owady zjadane są w locie, większe zaś w upatrzonych, stałych miejscach, gdzie czasem gromadzą się odpadki z takich uczt. Choć są drobnymi ssakami wielkości myszy, w ciągu jednej nocy mogą pokonać duże odległości, niektóre gatunki nawet kilkanaście kilometrów. Dnie zazwyczaj spędzają w dziuplach czy na strychach.
W naszym klimacie zasoby pokarmowe, z których korzystają nietoperze są dostępne sezonowo mopek (fot. Rafał Szkudlarek)i dlatego przystosowały się one do prawie zupełnego braku pożywienia w zimie, zapadając w głębokie odrętwienie (hibernację). Wszystkie procesy życiowe ulegają wtedy znacznemu spowolnieniu, a temperatura ciała zostaje obniżona do temperatury otoczenia. To umożliwia przetrwanie nawet kilku miesięcy bez pobierania pokarmu, jedynie przy wykorzystaniu zmagazynowanych pod skórą zapasów tłuszczu. Nietoperze nie budują sobie zimowego schronienia lecz poszukują dobrze izolowanych termicznie, chłodnych, wilgotnych i zacisznych miejsc. Do naturalnych zimowisk tych zwierząt należą jaskinie, głębokie szczeliny skalne, dziuple grubych drzew, nory zwierząt. Wykorzystują także piwnice, studnie, stare fortyfikacje, tunele, a czasami także strychy i szczeliny w murach.
borowiec wielki (fot. Rafał Szkudlarek)Liczebność kolonii zimowych może być bardzo różna. Najczęściej spotyka się kryjówki od kilku do kilkunastu osobników, ale niekiedy w jednym zimowisku mogą przebywać setki a nawet tysiące nietoperzy. Do największych stanowisk w Europie należy rezerwat "Nietoperek" w województwie lubuskim, gdzie w podziemnym systemie fortyfikacji z II Wojny Światowej zimuje nawet ponad 30 tys. osobników z 12 gatunków (Urbańczyk 1994, Kokurewicz 1996).
Nietoperze są długowieczne - nierzadko dożywają wieku 20-30 lat, a rekordzistami wśród gatunków europejskich są: nocek Brandta, którego odłowiono 38 lat po nocek Natterera (fot. Rafał Szkudlarek)zaobrączkowaniu i nocek duży, który dożył przynajmniej 37 lat (Sachanowicz, Ciechanowski 2005). Młode nietoperze najczęściej przychodzą na świat w tak zwanych koloniach rozrodczych, czyli skupiskach samic liczących od kilku, do nawet kilkuset osobników. W koloniach przebywają głównie samice, które wspólnie rodzą i wychowują potomstwo. W naszych warunkach klimatycznych, odbywa się to najczęściej w czerwcu. Samica rodzi jedno lub rzadko dwa nagie i ślepe młode. Przez pierwsze tygodnie karmione są one mlekiem matki. Pod opieką samic pozostają do czasu uzyskania samodzielności, co zwykle trwa 4-6 tygodni. Niska w porównaniu z innymi zwierzętami o podobnych rozmiarach rozrodczość rekompensowana jest długim, kilku lub kilkunastoletnim okresem życia.

Wszystkie nietoperze są w Polsce objęte ochroną prawna nocek Bechsteina (fot. Rafał Szkudlarek)i za ich zabijanie grozi kara do kilku lat więzienia.